Reacties

Lekken behoort vooral bij het politieke spel. Bewust en met doel. Het lek als beleidsinstrument komt inderdaad het meeste voor. Departementen doen dit om uit te lokken hoe maatschappelijke organisatis zullen reageren op zgn. beleidsvoornemens, proefbalonnen, om ingezet beleid uit te voeren of eventueel weer in te slikken. Dit lekken gebeurde in mijn tijd als politiek redacteur bij Tros Aktua radio op veschillende manieren: per post, gewoon overhandigen of beleidsstukken achterlaten die de journalist zo kan meenemen. Ook werd ik gebeld met de opmerking als je die 'persoon'deze vraag stelt, kun je nieuws maken. Ik vermoed dat het anno 2007 niet anders zalo gaan.

 

Het lek als 'beleidsinstrument' komt in de Haagse politiek veel voor, maar past de overheid eigenlijk niet. Het is smoezelig, riekt naar achterkamertjes en staat - doordat de bron van de informatie onvermeld blijft - haaks op openheid, transparantie, zeggen waar je voor staat. Politici die dat soort waarden met de mond belijden - en dat zijn ze allemaal - horen zich dus in de praktijk van alledag niet te bezondigen aan lekken.
Waarom niet gewoon met vermelding van naam en toenaam zeggen wat je vindt? Of zeggen dat je het nog niet zeker weet, maar dat je voor- en nadelen van een bepaald plan nog bekijkt. Dat je ook graag reacties en meningen van anderen hoort, dus dat jouw mening nog niet in beton is gegoten. Dan lijdt je als politicus ook geen gezichtsverlies als het plan niet of anders doorgaat.

Er is wel degelijk een oplossing tegen lekken, die vele jaren geleden al aan het toenmalige kabinet is gepresenteerd: maak plannen en ideeën gewoon veel eerder zelf openbaar. Geef een interview, schrijf een brief, en laat dan de politieke meningsvorming maar losbarsten. Wat je zelf met open vizier bekend maakt, kán niet meer lekken.

Frank Wassenaar
persvoorlichter op een ministerie

 

@Frank. Je voorstel is symphatiek maar niet uitvoerbaar. (Je bent echt persvoorlichter op een ministerie?) Zodra een minister in het openbaar zijn mond open doet dan is hetgeen hij zegt direct onderwerp van een politieke discussie.. Een minister die jouw aanpak veelvuldig gebruikt zal gauw aan politieke geloofwaardigheid inboeten. Bovendien zal hij vaker in de Kamer moeten opdraven dan hem lief is. Ik kan me wel voorstellen dat de minister een keuze maakt uit de dossiers waarover hij zijn plannen op jouw wijze naar buiten zal brengen en die via de traditionele lek-methode in de publiciteit worden gebracht. Kortom lekken blijft in welke vorm dan ook bestaan. Het is onderdeel van onze democratie waarin de media een grote ro spelen.

Aardig is om te vermelden dat Richard Nixon in 1971 een team ( The Plumbers) liet samenstellen met als taak, je raadt het al, lekken naar de pers op te sporern en te voorkomen. Dit plumbergroepje bleek later de basis te zijn van het Watergate-schandaal. Zo zie je maar wat er van kan komen als je fanatiek achter lekken aanjaagt.

 

Ik ben het eens met de stelling dat lekken onoverkomelijk is. Dat heeft niets met het moment te maken dat de overheid met beleidsvoornemens naar buiten gaat, maar alles met het feit dat je altijd een periode houdt tussen de geboorte van een idee/ beleidsvoornemen en het bekend maken hiervan (ongeacht of iets is uitgewerkt). Om verschillende redenen kan het interessant zijn om dit nieuws tijdens dat inter bellum naar buiten te brengen.

Of je er echt iets tegen kunt doen, betwijfel ik eigenlijk. Maar je kunt er wel rekening mee houden. Passief en actief.

 

Ellard heeft voor een deel natuurlijk gelijk: er zullen altijd ideeën, plannen en paperassen in concept-fase zijn waarvan een politicus vindt dat ze nog niet rijp zijn voor de publiciteit. En waarvan anderen het dan leuk of nuttig vinden om ze te laten lekken.
Omwille van de discussie had ik het wat scherp opgeschreven, maar toch… op het Ministerie van BZK waar ik als persvoorlichter werk, kiezen we er de laatste jaren steeds vaker voor om zaken maar gewoon met open vizier openbaar te maken, al is het maar om lekken te voorkomen. Concept-wetsvoorstellen die nog niet eens in de Ministerraad aan de orde zijn geweest, brengen we toch alvast actief naar buiten, omdat ze voor advies naar een vrij grote kring betrokkenen gaan. En sommige stukken waarvan je weet dat je ze bij het eerste het beste wob-verzoek toch moet vrijgeven, maken we daarom ook vaak gelijk maar zelf publiek. En negatief nieuws houden we niet achter, alleen al om het verwijt te voorkomen dat we dat zouden proberen.

Wat me bij al dat gelek vooral stoort is het heimelijke gedoe, het “je hebt het niet van mij”, kranten die alleen maar oncontroleerbare “welingelichte kringen rondom” opvoeren. Dat heeft wel met politiek, maar niets met democratie te maken.

 

Het blijft een interessant onderwerp. Balkenende heeft zelf daar een duit in het zakje gedaan en maatregelen genomen dat het niet meer zou gebeuren. Maar het blijft gewoon doorgaan. Er zijn in het verleden ook met enige regelmaat onderzoeken uitgevoerd naar het lekken, maar daar is nooit iets uitgekomen. Frits Wester schijnt toch via de top info te krijgen over miljoenennota. En hoe vaak horen we niet dat TL of NOS met trots aankondigen dat zij de hand hebben weten te leggen op een 'geheim'stuk of nota. Hoe denkt men komen zij daaraan. Kijk naar mijn eerste verhaal. Lekken trekt nl altijd veel publiciteit. Frank Wassenaar geeft aan hoe het er bij zijn ministerie toegaat. Prima, we blijven het volgen.

 

Even provoceren, over Frits Wester en het Grote Lek gesproken. De persoon die Wester die miljoenennota jaarlijks toeschuift zit in een lastig parket. Is daardoor de facto chantabel geworden. Doet ie het ineens niet meer, dan dreigt het gevaar dat zijn/haar naam in de openbaarheid wordt gebracht en is hij/haar zijn baan kwijt. Ik herhaal, even provoceren...

 

Wat goed dat een overheidsvoorlichter zich in deze discussie mengt, met naam en toenaam. Mijn complimenten daarvoor.

 

Michael, ik denk niet dat Frits Wester of welke journalist dan ook ooit bekend zal maken wie de bron is van uitgelekt nieuws. Zelfs niet als de verhoudingen verstoord raken. Want dan zou die journalist bekend komen te staan als iemand die zijn bronnen niet beschermt. En daarmee drogen ál zijn bronnen op, voor de komende járen. Een journalist zal dus altijd zijn bron beschermen.
Iemand die informatie lekt, weet dat ook, is dus altijd veilig en komt nooit in een chantabele positie.

 

Je hebt absoluut gelijk, maar lekken kan ook via via gebeuren, waardoor het erg moeilijk te traceren is wie erachter zit.

 

Maar dan nu de vraag: hoe te reageren op uitgelekt nieuws?

Moet een minister (of Kamerlid, of wethouder, of raadslid) of een voorlichter reageren op uitgelekt nieuws? Het nieuws ontkennen ("er is geen enkel plan om te bezuinigen op X of Y" ), half erkennen ("het is één van de vele opties, maar er is nog niets besloten") of ontkennen ("geen sprake van")? Of is het aloude "een woordvoerder wil het bericht bevestigen noch ontkennen" de juiste reactie? (Terecht zien journalisten overigens in de frase "bevestigen noch ontkennen" altijd een erkenning.)

In ieder geval mogen politici en voorlichters nooit liegen. Want hun leugen komt ooit altijd uit, en dan is hun betrouwbaarheid en geloofwaardigheid voor de komende jaren aangetast, of zelfs geheel wég.

Soms wordt in de reactie op een lek gekozen voor de smoezelige tussenweg: het "off the record" commentaar. Formeel is dan "geen commentaar" de reactie, dat mogen de media ook mét bronvermelding noteren (graag zelfs), maar ondertussen krijgt de journalist "off the record" wel nadere duiding over hoe het eigenlijk zit, en wat de eigen partij resp. de eigen broodheer eigenlijk vindt. Zo wordt weer een "spin" aan het nieuws gegeven, worden standpunten toegelicht of worden mogelijke fouten in de berichtgeving hersteld.

Het hangt uiteraard van de casus af, maar ook in dit soort gevallen pleit ik - wederom - voor het open vizier: geef maar met naam en toenaam reactie en commentaar. Laat je als politicus (of voorlichter) niet meeslepen in het schimmige politieke spelletje van lekken en niet-citeerbaar reageren, maar zeg hoe het zit en wat je vindt. Of als dat nog niet kan, schets dan de opties en dilemma's.
Op korte termijn is dat om politieke redenen in een bepaalde casus misschien lastig, maar als iedereen meedoet is op lange termijn de betrouwbaarheid en de geloofwaardigheid van de politiek, de journalistiek en de voorlichting daarmee gediend. En daarmee de democratie.

 

@Frank: Het lijkt mij dat reageren op lekken, ongeacht vorm of motivatie, domweg een gegeven is waar je als voorlichter mee te maken krijgt. Vind je dat een voorlichter kan meewerken aan ‘lekken’ of diskwalificeert hij zich dan?

 

Ellard, het moeten reageren op lekken is inderdaad domweg een gegeven. Als je met "meewerken" bedoelt dat je als voorlichter moet reageren op uitgelekt nieuws, dan is mijn antwoord dus ja. Maar mijn pleidooi is om in de reactie dan het schimmige gedoe te doorbreken, door met open vizier te reageren: "Minister X of wethouder Y vindt zus of zo, aldus zijn/haar woordvoerder". Of laat minister X of wethouder Y zelf maar voor camera of microfoon reageren.

Maar wellicht bedoel je met "meewerken" of voorlichters actief moeten meedoen aan het politieke circus van lekken, spinnen en het insteken van nieuws. Mijn digitale antwoord zou dan zijn: nee. Overheidsvoorlichters (en hun bazen) horen de koninklijke weg te bewandelen, ze vertellen het publiek (via de pers) wat er te zeggen valt, of leggen uit waarom er soms nog niets te zeggen valt. En daarbij worden in en uit principe alle media op dezelfde manier bediend. Persvoorlichters bij de overheid zijn geen marketing managers, ze horen niet te doen aan "product placing", en steken dus geen primeurtjes in bij bepaalde media om een groter effect te verkrijgen.

Maar helaas of gelukkig, het echte leven is niet digitaal. Dus als jouw minister of wethouder nét afspraken heeft gemaakt met een collega-bestuurder of een onderhandelingspartner, en even later meldt zich een journalist met uitgelekt nieuws, 90 procent van het correcte verhaal, dan moet je wel eens wat als persvoorlichter.
Vergeet ook niet dat in dat soort gevallen de persvoorlichter niet geheel zelfstandig beslissingen neemt, maar ook adviseur is van de bestuurder. De adviseur adviseert, de politiek verantwoordelijk bestuurder neemt de beslissingen, ook over de voorlichting. Een goede persvoorlichter heeft zich die positie als serieus genomen adviseur ook verworven. En een goede persvoorlichter laat zich in zijn advies aan zijn bestuurder niet leiden door de (partij)politieke belangen van de bestuurder, maar door het belang van het publiek, de krantenlezers en tv-kijkers. Persvoorlichters bij de overheid werken uiteraard voor hun bestuurder, maar worden wel betaald door de belastingbetaler, niet door een politieke partij.

Een persvoorlichter diskwalificeert zichzelf als hij liegt, bedriegt, louter optreedt als "mannetjesmaker" ter meerdere eer en glorie van zijn bestuurder of organisatie, en te weinig rekening houdt met gerechtvaardigde wensen en belangen van pers en publiek. Kortom: een persvoorlichter diskwalificeert zichzelf als hij zijn betrouwbaarheid voor de langere termijn niet bewaart.

Dit was mijn laatste bijdrage aan deze discussie, want anders kan ik wel een studieboek over de principia van de overheids(pers)voorlichting gaan schrijven.

Frank Wassenaar
persvoorlichter bij het Ministerie van BZK

 

@Frank: Dank voor je uiteenzettingen. Dat boek is misschien niet eens zo'n gek idee.

 

Het is goed dat de discussie nu wordt gesloten. De persvoorlichters moeten zich wel realiseren dat de politieke spelletjes zonder hen worden gespeeld. Je kunt beter maar niets weten dan hoef je ook niet te liegen. Maar als oud parlementair redacteur weet ik uit de praktijk talloze voorbeelden hoe, met wie en waarom er werd en wordt gelekt. De lezers aan deze discussie weten ook wel dat er met enige regelmaat wordt gelekt. Dit kunnen we vervolgens lezen, horen en zien. Het hoort nu eenmaal bij het spel waaraan journalisten ook meedoen. Vanwege scoren en primeurs. Slotconclusie luidt m.i. dan ook: het lek zal blijven bestaan en worden gebruikt.